Sztuka ludowa Mazur

Każdy rejon kraju posiada własną sztukę ludową – historia Krainy Wielkich Jezior sprawia, że jej sztuka jest wynikiem przenikania się elementów wieloetnicznych. I choć ciągle stanowi natchnienie dla artystów, coraz wyraźniej zaczyna zanikać, dlatego warto ją poznać i ocalić od zapomnienia.

Wielokulturowość i wieloetniczność Warmii i Mazur sprawiają, że sztuka ludowa jest niepowtarzalna w skali światowej. Przez wiele lat na tych terenach spotykały się trzy znaczące grupy językowe: bałtyjska, słowiańska oraz germańska. Ich elementy kulturowe stworzyły odrębną sztukę regionalną, którą wyróżnia tkactwo, kaflarstwo oraz rzeźba.

Kaflarstwo najpełniej rozwinęło się na Mazurach – najbardziej znane są kafle mazurskie, określane przez znawców sztuki ludowej mianem najpiękniejszych. Kaflarze mazurscy inspiracje czerpali z prac kaflarzy gdańskich i elbląskich, którzy pracowali na potrzeby pałaców i dworów. Kafle mazurskie wytwarzano przede wszystkim w trzech głównych ośrodkach – były to Szczytno, Pasym oraz Nidzica. Kaflarstwo mazurskie przedstawiało zarówno sceny z życia codziennego, jak i wyobrażenia fantastyczne – były to kobiety przy studni, mężczyźni z fajką, mężczyzna z nosem-trąbą, wieśniacy ze świnią, psy ciągnące krowę, człowiek z dzikiem, wójt dyskutujący z czeladzią, koniopodobny stwór, fantastyczny ptak, wojacy na koniach oraz różnorodne sceny z karczmy.

Najdawniejsza rzeźba ludowa występowała tylko na katolickiej Warmii i miała charakter sakralny. Rzeźbiarze czerpali swoje inspiracje głównie z wizerunków świętych umieszczonych w kościołach. Tradycja rzeźbiarska współgrała z inną jeszcze, obecną na terenach warmińskich, formą kultu – z kapliczkami. Rzeźbiarstwo miało stanowić formę manifestowania swojej pobożności. Ten element sztuki ludowej na stałe wpisał się w lokalną tradycję katolicką. Obecnie w przydrożnych kapliczkach znajdują się gipsowe odlewy rzeźb, a oryginalne dzieła chronione są w magazynach muzealnych.

Nieodłączną częścią sztuki ludowej było tkactwo i związany z nim ubiór, a przede wszystkim warmińskie czepce odświętne. Tkaniny mazurskie i warmińskie są wyjątkowe – należą do typu nadbałtyckich „radziuszek" z charakterystycznym wzornictwem. Motywy zdobnicze znajdujące się na tkaninach składają się z różnorodnych kombinacji pasów, krat, szachownic. Szczególnie charakterystyczny jest jeden wzór oparty na szachownicy – tzw. „cebulka". Ciekawe są również czepce nazywane „twardymi myckami" - posiadają one sztywny denek pokryty jedwabiem i wyszywany złotymi i srebrnymi nićmi. Czepce te wykonywane były na zamówienie dla zamożnych gospodyń przez zakonnice Katarzynki z klasztoru w Braniewie.

Dla mazurskiej sztuki ludowej przełomowy był rok 1945 – wraz z zakończeniem II wojny światowej większa część mieszkańców Warmii i Mazur wyemigrowała, a jej miejsce zajęła ludność pochodząca z różnych rejonów Polski. Nowi osadnicy przywieźli ze sobą własną kulturę, głównie z kresów wschodnich, która w połączeniu z elementami mazurskimi stworzyła nową sztukę ludową – jej rozkwit przypadł na lata 60. i 70. XX wieku.